“Alov evi” və ya “Alov yeri” mənası verən Suraxanı rayonu ərazsində yerləşən Atöşgaha dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn ziyarətçilərin ardı-arası kəsilməyib. Onların arasında Aleksandr Düma, Kempfer, Villot, Berezin, Dmitri Mendeleyev və başqa məşhurlar olub.
1860-cı illərdə Bakı artıq Rusiya İmperiyası üçün sıradan bir qala şəhəri deyil, neft mərkəzi kimi parıldamağa başlayırdı. Atəşgah çar Rusiyası dövründə də Çarların diqqətini özünə çəkib.
III Aleksandr imperiyanın bu yeni “iqtisadi mühərrikini” yerində görmək istəyirdi. Atəşgah isə həmin dövrdə neft və qaz çıxışlarının ən bariz, vizual sübutu idi. Yer altından öz-özünə çıxan alovlar imperatorda regionun enerji resursları haqqında böyük təəssürat oyatmalı idi.
1888-ci ildə “Atəşgah”a ailəsi ilə birlikdə gələn rus çarı III Aleksandr da indiyədək ikinci belə bir məbəd tanımadığını deyib. İndi isə ətraflı
1888-ci ilin payızında Çar ailəsi ilə birlikdə Qafqaza səyahətə çıxırlar. . 8-9 oktyabr tarixlərində III Aleksandr və Mariya Feodorovna Bakıya səfər etdilər. Bu səfərin ən qeyri-adi epizodu Romanovların şəhərin kənarında yerləşən Atəşgah hindu atəşpərəstlik məbədini ziyarət etməsi idi.
lII Aleksandr ailəsi Suraxanı stansiyasına Zaqafqaziya Dəmir Yolu vasitəsilə gəlib.
O vaxt bu barədə “Donskaya Reç” qəzeti yazır:
“Taxt-tacın varisi Əlahəzrətləri və Böyük Hersoq Georgi Aleksandroviç hindu atəşpərəstlərinin məbədini ziyarət etmək qərarına gəldilər”.
Mətbuat xəbərlərinə görə, Mariya Feodorovna “bütpərəst məbədi”ni yoxlayıb, Atəşgahın boş ibadət otaqlarını və hücrələrini, qurbangahı və “öz-özünə alışan qazları olan dördbucaqlı məbədi” yoxladılar.
Şahidlərin dediyinə görə (bu barədə rus qəzetləri yazıb ) Çarın ailəsinin şərəfinə məşəllər yandırılmış idi. Onlar qaz çıxan dəliklərin ağzını açaraq və ya xüsusi qaydada alovu idarə edərək, məşəllərin hündürlüyünü artırmışdılar. Bütün məbəd həyətinin birdən-birə gur alova bürünməsi Çarın ailəsini heyrətləndirmişdi.
Atəşgaha daxil olanda onu mərkəzi səcdəgahda (çahar-tağ) oturan, yarıçılpaq, bədənlərinə kül sürtmüş hindli zahidlər qarşıladı. Onlar qonaqların qarşısında qədim sanskrit dilində dualar oxumağa başladılar. Maraqlı məqam budur ki, kahinlər özlərinin “oda davamlılıq” qabiliyyətlərini göstərmək üçün əllərini və ayaqlarını alovun üstünə tutmuş, lakin heç bir acı çəkmədiklərini göstərdilər..
Onlar burada hər şeydən imtina etmiş, ağır zəncirlər gəzdirən və daş üzərində yatan zahidləri gördü. Çara bu barədə deyiləndə o “İnsanın inancı onu nə qədər güclü edə bilərmiş” tipində bir fikir bildirmişdi.
Ziyarətin sonunda Çarın ailəsi məbədin saxlanılması və kahinlərin ehtiyacları üçün o dövr üçün kifayət qədər böyük məbləğdə qızıl sikkələr bağışladı.
III Aleksandr özü Atəşgaha baş çəkməsə də, imperiyasında yaşayan atəşpərəstlərlə maraqlanıb. Hələ Tiflisdə olarkən imperator qədim kultun beş yaşlı tərəfdarının yanına gətirilməsini əmr edib. Atəşpərəstlərdən biri yolda öldükdə, onun yerinə Rusiyanın xüsusi agenti polkovnik Riçard Şlaysner təyin edildiyi bildirilir ki, Çar onlar barədə ətraflı bilgi əldə etsin.
Buna səbəb isə Atəşgaha Hindistandan zəvvarların gəlmədi idi. Hindistanı o zaman Britaniya imperiyası ilə bağlantısı böyük idi və Çar Aleksandr bu qlobal marağın səbəbini kəşfiyyat yoxsa sadəcə ziyarət olmasını bilmək istəyirdi. Həmçinin o Britaniya agentlərinin Bakıya Hind zəvvarı adı altında gəlməsini öyrənmək niyyətində idi. Bunun üçün də Atəşgaha gələn zəvvarların gizlincə izlənməsi əmrini də verir.
Prof.Dr. Zaur Aliyev
