Azərbaycan ikinci dünya müharibəsində bir çox istiqamətdə iştirak edib. İnsan faktorundan tutmuş texnika, təbii sərvətlər, qızıl, gümüş, pul, ərzaq, geyim və sairələr ilə Sovet dövlətinin Faşizm üzərində qələbəsinə tam əminliklə deyirəm birbaşa səbəb olub. Ruslar Stalinin, Mikoyanın və Baqramyanın göstərişi ilə Azərbaycanın bütün fəaliyyətini gizlətməyə çalışmışdılar. Məhz Bakıya qəhrəman şəhər adı verilməməsinə də bu üçlük səbəb olub. Neçə neçə azərbaycanlı sovet ittifaqı qəhrəmanı adından mərhum edilib, neçə neçə insanın zəhməti gizlədilib. Gizlədilən faktlardan biri də “Qırımızı Partizan” dəstəsi yaradan Azərbaycanlıların qəhrəmanlıqlarıdır.
1943-cü ilin əvvəlində Krımın Kuybışev rayonundakı əsir düşərgəsində əksəriyyəti azərbaycanlı olmaqla 800 hərbi əsir var idi. Zabitlər Əliyev Məmməd Kərim oğlu, Hacıyev Sahib Cəbrayıl oğlu, Rzayev Hüseyn Məmməd oğlu düşərgədə hərbi əsirlərin gizli təşkilatı yaradıblar. Təşkilat rəhbərliyi düşərgənin şəxsi heyətini tağıma və rotalara böldü, bölük komandirlərini təyin etdi. Təşkilatın əsas məqsədi düşərgədən kütləvi qaçış təşkil etmək idi. Yerli kənd müəllimi Fatimə Səlimovanın köməyi ilə yeraltı üzvləri gizli Kuybışev Rayon Partiya Komitəsi ilə əlaqə yaratdılar. Düşərgədən bir sıra uğurlu qaçışlar təşkil edilmiş və həyata keçirilmişdir.
1943-cü ilin sentyabrında Krımda gizli bir təşkilat fəaliyyətə başladı, sonradan bu təşkilat “Qırmızı Partizan” kimi tanındı.
İki ay ərzində, noyabrın əvvəlinə qədər Məmməd Əliyevin komandanlığı ilə keçmiş hərbi əsirlər Kuybışev rayonunda, Qöygöz meşəsində yerləşdilər. Dəstə silah əldə edərək kiçik faşist qarnizonlarına hücum etdi. 1943-cü il noyabrın 7-də Azərbaycan partizanları 8-ci Azərbaycan partizan dəstəsi adlanan Cənubi Krımın 7-ci partizan briqadasının tərkibinə daxil oldular. O vaxtdan bəri alman düşərgəsindən keçmiş hərbi əsirlər briqadanın zərbə bölməsini təşkil etdilər.
Dəstənin ilk böyük əməliyyatı alman cəza qüvvələri ilə döyüş idi. Cəza qarnizonu Qavri kəndində (indiki Plotinnoye kəndi, Baxçasaray rayonu) yerləşirdi. Partizan dəstəsi vəziyyəti gözlənilmədən qəbul etdi – faşistlər meşənin tamamilə onların nəzarətində olduğuna əmin idilər. Nəticədə partizanlar qarnizonu məğlub etdilər, 50 alman əsgərini öldürdülər.
Döyüşçülər Bayram Bağırov, Məmməd Hüseynov, Məmməd Sultanov və Rüfət Bilalov döyüşlərdə xüsusilə fərqlənmişlər. Bu andan etibarən Alman komandanlığı partizanları izləməyə və onları məhv etməyə çalışmağa başladı. Dekabrın 20-də Bolşoy Özenbaş qəsəbəsi ərazisində Wehrmacht bölmələri partizan briqadasına hücum etdi. Üç gün mühasirədə vuruşan, dördüncü gün Əliyevin komandanlığı ilə partizanlar mühasirəni itkisiz tərk edərək halqanı yarıblar. Bu müddət ərzində Azərbaycan partizanları 200-dən çox faşisti məhv etdilər.
Krım vilayət partiya komitəsinin arxivində deyilir ki, bu döyüşə görə Mahmud Nəzərov, İsabalə Mehtiyev, Bayram Bağırov və Məmməd Hüseynova təşəkkür edilib.
Almanlar boş yerə ümid edirdilər ki, Krım indi onların ixtiyarındadır; daha bir inamlı qələbə partizanların əl-qolunu açdı – kiçik qruplarda təxribat döyüşləri başladı. Məsələn, dekabrın 28-də Əhəd Əliyevin komandanlığı ilə doqquz nəfərdən ibarət qrup Ay-Petri dağı ərazisində 12 nasistin olduğu yük maşını məhv edib. İki gün sonra Mahmudov Nəzərovun başçılıq etdiyi 12 partizan alman qarnizonunu darmadağın edərək 23 faşisti məhv etdi. Dekabrın 31-də Yunis Məmmədov və daha səkkiz partizan kortejə hücum edib, yük maşını yandırıb və 30 alman əsgərini məhv edib.
Və daha çox belə təxribat aktları olub. 10, 20 və ya 30 nəfər, lakin partizanlar Krım torpağını faşist işğalçılarından azad etdilər.
Yeddi aylıq partizan fəaliyyəti dövründə 8-ci Azərbaycan dəstəsinin azərbaycanlıları 30-dan çox döyüş əməliyyatı keçirmiş, mindən çox faşisti məhv etmiş, 500-ə yaxın insanı əsir götürmüş, 7 top, 11 minaatan, 12 pulemyot və 500 atıcı silah ələ keçirmişdir. 1944-cü ilin yazında 8-ci Azərbaycan partizan dəstəsinin döyüşçüləri fəaliyyətdə olan Ordu hissələrinə qoşuldular. Və Krım faşist işğalçılarından tamamilə azad edildi.
Bu faktı gizlədən Sovetlər və bu gün də Rusiya Azərbaycanlı qəhrəmanların adını belə çəkməyə qorxur.
Dr.Zaur Aliyev
